ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԲԱՐՁՐԱՎԱՆԴԱԿԻ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԻ ՈՐՈՆՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Սալմաստ 5 Հուշարձան

Իրան (Երկիր) / Արևմտյան Ատրպատական (Նահանգ) / Սալմաստ (Գավառ) / Սալմաստ (Քաղաք)

Տեղադրություն

Նախկինում գավառանիստ, ներկայումս վարչական կենտրոն Սալմաստ քաղաքը գտնվում է Խոյ և Ուրմիա քաղաքների միջնահատվածում, առաջինից՝ ուղիղ գծով 42,6 կմ հարավ-արևմուտք, իսկ երկրորդից՝ 76 կմ հյուսիս-արևմուտք՝ ծովի մակերևույթից 1370-1400 մ բարձրության վրա. «Քաղաք ի տափարակի յարևմտեայ կողմն Որմեայ ծովակին. սահմանագլուխ Ատըրպէյճան նահանգին պարսից, եռօրեայ հեռի ի Թէվրիզոյ...», նաև՝ «Սալմաստի գաւառական քաղաքն է Դիլիմանը: ...գտնվում է գաւառի համարեա կենտրօնում՝ աւելի քան 70 մեծ ու փոքր գիւղերով շրջապատված»:

Ինճիճեան Ղ., Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի, հ. Ա, Վէնէտիկ, 1806, էջ 249:
Մելիք-Բաբախանեան Ա., Պարսկական մի քաղաքի նկարագիրը, «Մշակ», 1900, N 80, 3 մայիսի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Այլ անվանումներ

Նախկինում հայտնի էր Դիլման, Դիլմաղան, Դիլմաքան անվամբ, որն առաջացել է Դիլ-մաքան, այսինքն՝ տեղի կամ գավառի սիրտ, կենտրոն բառերից:

Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 210, 21 սեպտեմբերի, էջ 5:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Վկայվել է նաև Դիլիմա, Դիլիման, Տելման, Տիլման, Տիլիման, Տիլմագան անվանաձևերով (պարսկերենում Դիլման անունը հանդիպում է Դիլմողան և Դիլմոգան ձևերով):

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Անվանման մի վերջին տարբերակն էլ պարզապես քաղաք կոչելն էր. «Այս քաղաքը երբեմն անվանում են Սալամաստ, երբեմն էլ՝ Դիլման, բայց առօրյա խոսակցական լեզվում այն ավելի շատ հայտնի է Շեհըր (պարզապես Քաղաք) անվամբ»:

William Ainsworth, Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea, and Armenia, vol. 2 (London, 1842), p. 300 (բնագրում՝ “This place is designated sometimes Salamast, sometimes Dilman, but is generally known in ordinary parlance as Shehr, “the Town” simply.”).
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Ռեզա շահի օրոք (1925-1941 թթ.) վերանվանվել է Շահփուր, (թարգմանաբար նշանակում է արքայորդի), հետո Սալմաս, որը և բնակավայրի ներկայիս պաշտոնական անվանումն է:

Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 212, 23 սեպտեմբերի, էջ 5:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Վարչական կարգավիճակ

Համանուն գավառի կենտրոնական բնակավայր Սալմաստ քաղաքն աշխարհագրական բարենպաստ դիրքի շնորհիվ թերևս անհիշելի ժամանակներից, բայց առնվազն Վանի թագավորության սկզբնավորման դարերից արդեն իսկ առաջնային նշանակություն է ունեցել, ուստի դարեր շարունակ հենց այս բնակավայրում են հաստատվել գավառի կառավարիչները. «...[քաղաքում] է գտնվում նաև գավառապետի նստավայրը, որը բերդի նման ամբողջովին պարսպապատ է»:

Ainsworth, William. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea, and Armenia. Vol. 2. London, 1842, p. 300 (բնագրում՝ “[In the city] is also the residence of the governor, and the whole is inclosed like a fort.”).: Նաև՝ «Սալմաստի գաւառագլուխ քաղաքը Դիլմանն է...» (Ավէրօիս /Հովհաննես վարդ. Բաղչյան /, Ճանապարհորդական յիշողութիւններս Պարսկաստանից և Տաճկաստանից (Ջուղայից մինչև Մուշ), «Արաքս», 1893, գիրք Ա, էջ 22): Նաև՝ «...համարւում է Սալմաստի կենդրոնական քաղաքը» (Ֆրանգեան Ե., Ատրպատական, Թիֆլիս, 1905, էջ 73): Դիլմանը «Սալմաստի կենդրոնատեղի»-ն էր (Պատրիկեան Վ., Ընթացիկ կեանքը, «Հորիզոն», 1913, N 98, 7 մայիսի, էջ 4):
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Վարչանիստ և գավառագլուխ բնակավայրի նշանակությունը քաղաքը երբևէ չի կորցրել նույնիսկ պատերազմներից տուժելու կամ երբեմն-երբեմն երկրաշարժերից մեծապես վնասվելու դեպքում: Մասնավորապես ո՛չ 1779 թ. դեկտեմբերի 27-ի երկրաշարժը, որի ժամանակ հողաթմբի էր վերածվել ուղիղ գծով 135 կմ հեռավորության վրա գտնվող Թավրիզ քաղաքը, իսկ ցնցումները հասել էին մինչև Վան («...դեկտեմբեր 27. որ էր օրն ուրբաթ ահագին շարժ եղև ի քաղաքն Թաւրիզ. որ բոլոր քաղաքն ամէն տապալեցաւ, և անթիւ մարդիկ մեռան... և գիւղօրայքն՝ Գունայի, Թասու, Սալմաստ, Խօյ, Յորմի, և ի քաղաքս մեր Վան ևս շարժեցաւ քանիցս անգամ, բայց ողորմութեամբ Աստուծոյ ոչինչ վնաս եղև»), ո՛չ էլ մանավանդ 1930 թ. մայիսի 6-ի երկրաշարժը, որի հետևանքով ողջ քաղաքը բոլորովին նոր հատակագծով հիմնովին վերակառուցվեց, ի զորու չեղան նսեմացնելու քաղաքի վարչատնտեսական կարևորությունը:

Դիւան հայոց պատմութեան, գիրք Ժ, Թիֆլիս, 1912, էջ 146:
Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 212, 23 սեպտեմբերի, էջ 5:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Պատմություն

Գավառանունը նաև վարչանիստ քաղաքին փոխանցված լինելու պատճառով հատկապես հայկական միջնադարյան գրավոր աղբյուրներում առկա հիշատակությունները միմյանցից դժվար է զանազանել: Այլ խոսքով, երբ հիշվում է Սալմաստ-Սաղամաստում տեղի ունեցած պատմական մի որևէ իրադարձություն, շատ հաճախ անորոշ է մնում՝ խոսքը գավառանիստ քաղաքի՞ն, թե՞ ընդհանրապես համանուն գավառին է վերաբերում:

Ելնելով վերոնշյալից՝ անորոշ տեղադրությամբ բոլոր վկայություններն ի մի ենք բերել գավառին վերաբերող շարադրանքի մեջ:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Հայտնի է, որ ԺԶ-ԺԷ դարերում թուրք-պարսկական պատերազմների և հատկապես հայերի՝ Շահ Աբասի իրականացրած բռնագաղթի հետևանքով Սալմաստը գրեթե ամայացել էր, և դա այն աստիճան, որ Նադիր շահի ժամանակ նրանից միայն անունն էր մնացել: Դրանից հետո վերստին պարսպապատվել է և դարձել գավառանիստ քաղաք:

Ֆրանգեան Ե., Ատրպատական, Թիֆլիս, 1905, էջ 132:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 410:

Գրեթե հայաթափ Սալմաստը, որը հատկապես հայկական շրջանակներից դուրս ԺԹ դարում ավելի հայտնի էր Դիլման անվամբ, քայքայիչ վերջին հարվածը կրում է 1826-1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմի ավարտից հետո. քաղաքը լքում են նրա՝ առանց այն էլ արդեն սակավաթիվ վերջին հայ բնակիչները, որով և պատմական Սաղամաստը 1828 թ.-ից ի վեր փաստորեն արդեն ներկայանում է որպես գրեթե զուտ թրքաբնակ գյուղաքաղաք:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 410:

Ի դարի սկզբին բնակավայրը հիշվում է մի շարք մասնավոր դեպքերի առնչությամբ: Այսպես՝ 1906 թ. փետրվարի 20-ի թղթակցություններից մեկը հայտնում է, որ «Աշուրայի օրը, երբ Դիլիմանի աղօթատանը ժողովւած են լինում մի քանի հազար թուրքեր, երկու սեռից, յանկարծ մի քանի թուրքեր սրտապատառ վազում են մզկիթ և գոռում. «Փախէ՛ք, հայերը յարձակւեցին, փախէ՜ք»: Աղօթող հասարակութիւնը փախչող-փախչողի է լինում. շատերը զինւում են, դուրս են գալիս, բայց տեսնում են, որ չարաչար խաբւած են: Կառավարութիւնն անմիջապէս ձերբակալում է խռովարարներին ու պատժում»:

Վանօ, Սալմաստից, «Արշալոյս», 1906, N 58, 16 մարտի, էջ 4:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 410:

1909 թ. հունվարի 7-ի տեղեկատվության համաձայն՝ «...Իզէթուլլահ-Սալարը երկու անգամ ռմբակոծեց Դիլման քաղաքը, բայց ջարդուեցաւ և կռուի դաշտին վրայ թողելով շատ մը վիրաւորուածներ ու սպաննուածներ՝ նահանջեց դէպի Շէկէրեազի գիւղը: Յիշեալի զօրքերուն մէկ մասը փախուստ տուաւ»:
Նշյալ թվականի մայիսի 23-ին «Տեղային սահմանադրականների և տաճկաց եօթը հազար կանոնաւոր զօրքի և աշիրէթ քուրդերի, ահեղ կռւից յետոյ՝ տաճկաց զօրքը գրաւեց Սալմաստի կենդրոնական քաղաքը՝ Դիլիմանը»:
Երկու օր անց նշվել է. «Այս գիշերւայ տեղի ունեցած անակնկալ հրացանաձգութիւնը ահ ու սարսափի մէջ ձգեց Սալմաստի ազգաբնակութիւնը:
Առաւօտեան պարզւեցաւ հետևեալը: Ըստ սովորականին պարսպապատ Դելիման քաղաքի (Սալմաստի գաւառական քաղաքը) դարբասները գիշեր ժամանակ պարսիկ պահակների հսկողութեամբ փակւում են և բացւում են միայն «գիշերւայ պարօլը» իմացողի առջև: Այս չարաբաստիկ գիշերը Դելիման՝ միջնաբերդում բանակած 100-ից աւելի տաճիկ ասկեարների կողմից, առաջարկւում է դարբասները չը կողպել իբր թէ դրսից սպասող զինւորների համար: Պահակները մերժում են...: Հէնց այդ ժամանակ դրսից (գիւղերից) ներս է ուզում մտնել Շահբանդարը (տաճիկ փոխհիւպատոսը, որը ...խառնակչի և լարողի դեր է խաղացել Սալմաստի և Խօյի շրջաններումը), որին կանգնեցնելով յայտնում են այդ մասին...: Շահբանդարը առաջինը հրամայում է ասկեարներին կրակել: Րոպէապէս առաջին պայթիւնից երկու կողմիցն էլ սկսում են կռւել: Հետևանքը լինում է հետևեալը՝ ասկեարներից սպանւած են 6, վիրաւորւած 7, զինաթափ արւած 30-ի չափ, մէկն էլ գտնւած է թաքնւած ներքնուղու մէջ, իսկ պարսիկ մուջահիդներից սպանւած են միայն 3 հոգի: ...լուսաբացին միջնաբերդերից անյայտանում են դատաւոր Սայիդ-ուլ-Մամալիքը բոլոր իւրայիններով: Սալմաստը փաստօրէն տաճիկների տրամադրութեան տակ է ձգւած:
Թէև Շահբանդարը դէպքից յետոյ խայտառակւած, յայտարարեց ժողովրդին չանհանգստանալ տեղի ունեցած անախորժ «թիւրիմացութիւնից»,, սակայն ժողովուրդը ահաբեկւած սպասում է քրդերի յարձակմանը»:

«Ռազմիկ», 1909, N 314, 17 յունուարի, էջ 4:
Ֆարրուխ, Տաճկաց զօրքը Դիլիմանում, «Լրաբեր», 1909, N 24, 14 յունիսի, էջ 3:
Ma., Ընդհարում տաճիկների և պարսիկների միջև, «Գործ», 1909, N 119, 7 յունիսի, էջ 2: Նշյալ դեպքի մասին տե՛ս նաև Ազիզ, Լուրեր Սալմաստից, «Գործ», 1909, N 124, 13 յունիսի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 410:

1914 թ. ապրիլի 20-ին «...քաղաքի հիւսիսային դրան մօտ, կէս գիշերին, ռուսաց զօրանոցի պահակը նկատում է մի քանի մարդիկ, որոնք մօտենում էին զօրանոցի դռան: Պահակը ձայն է տալիս: Մօտեցողները չեն պատասխանում և մի քիչ էլ մօտենալով՝ կրակում են պահակի վրայ, որը վիրաւորւելով կողքից վայր է ընկնում: Ներսից միւս պահակը օգնութեան է հասնում, բայց դեռ դռնից դուրս չեկած, նրա վրայ էլ են կրակ բաց անում: Գնդակը այս անգամ վրիպում է և պահակը ներս է վազում ու օգնութեան կանչում: Չարագործները օգտւելով այդ րոպէից, վերցնում են վիրաւոր պահակի հրացանը և անյայտանում: Միւս օրը՝ դէպքի առթիւ եղած խորհրդակցութեան ժամանակ, յայտնի Սմկօն ասել է, որ «դա ոչ թուրք և ոչ էլ քիւրդը կը համարձակւի անել. դա հայ յեղափոխականների գործն է»: Բարեբախտաբար վիրաւորը, իրենից հրացանը խլելիս տեսել է, որ ոճրագործները 5 հոգի են եղել, որոնցից 2-ը թուրք է, իսկ 3-ը՝ քիւրդ»:
Ի դեպ, վիրավոր պահակը կարճ ժամանակ անց մահանում է, իսկ «Վիրաւորման դէպքից յետոյ մի քանի գիշեր թուրքերի կողմից հրացանաձգութիւն է լինում Դիլմանի ռուս զօրքի վրայ: Զօրքը պատասխանում է նրանց մինչև իսկ պուլիմետներով:
Կատարւում է մի ժամանակ մի շարք խուզարկութիւններ: Թուրքերը սարսափած խուզարկութիւններից և կարկտի պէս տեղացող գնտակներից ինքնաբերաբար յանձնում է մօտ 200 հրացան բացի խուզարկութեամբ վերցրածներից»:

Գ. Ռ., նշվ. հոդվ., «Ղարադաղ», 1914, դ 7, 15 մայիսի, էջ 5-6:
Փշուր, նշվ. հոդվ., «Ղարադաղ», 1914, դ 9, 15 յունիսի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 410:

1915 թ. մարտի 1-ին ռուսական զորքերը գրավում են Դիլմանը:
Նույն թվականի ապրիլի 16-ին Դիլմանի ճակատամարտում «...թուրքերը կատարեալ պարտութիւն կրելով՝ փախուստի դիմեցին, մասնակցած էին 8-10,000 ռուս եւ 17,000 թուրք: Այս թիւէն 12,000ը Պոլսէն չորս ամիս առաջ Հալէպ-Մուսուլ գծով ղրկւած զօրքն է եղեր, որ լաւ զինւած ու մարզւած էր, ունէր 8 թնդանօթ եւ 15 գնդացիր: Մնացած 5,000ը կը կազմէին Սմկօի քրդերը, զինւած ռուսական ընտիր հրացաններով, Խանթախտի, Դիլմանի եւ շրջակայ գիւղերի պարսիկները եւ Շէրիֆ բէյի հրոսախմբերը: Թուրք բանակին հրամանատարն էր Էնվէր փաշայի հօրեղբորորդի Խալիլ բէյ»:
Ճակատամարտից հետո «Թուրքերը փախան Ունջալըղի լեռնանցքով Չիարի-չայի ձորը, Դիլմանէն դէպի հարաւ-արեւմուտք, 15 քիլօմէթր հեռու...: Մայիս 2-ին, ռուսերը դուրս մղելով թուրք զօրքը Դիլմանի շրջանէն եւ ապահովելով իրենց հաղորդակցութիւնները, գրաւեցին Խանասօրի անցքը, Դիլմանէն 35 քիլօմէթր դէպի արեւմուտք, Վանի ուղղութեամբ»:

«Հայաստան», 1915, N 4, 21 մարտի, էջ 3:
«Հայաստան», 1915, N 17, 13 մայիսի, էջ 2:
«Հայաստան», 1915, N 18, 16 մայիսի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 409:

Նոր ժամանակների հովերին ընդառաջ՝ 1917 թ. մայիսի 1-ին Դիլմանում նշվում է աշխատավորության օրը:
Արդեն նույն թվականի դեկտեմբերի 16-ի թղթակցություններից մեկը հայտնում է անկառավարելի դարձած ռուսական զորքերի անիրավ գործողությունների մասին. «Այսօր, գիշերւայ ժամը 11-ին ռուսական բարբարոս զօրքը հրդեհի ու թալանի ենթարկեց Դիլմանի ամբողջ բազարը, ոչ մի խանութ ազատ չմնաց: Դաշնակցութեան տեղիս կոմիտէի կարգադրութեամբ այդ օրը ոչ մի հայ մուտք չգործեց Դիլման, որպէսզի թիւրիմացութեան տեղիք չտրւի: Արգելւեց նոյնպէս թալանւած ապրանքների գնումը: Սմկօն այդ լուրը առնելուն պէս իր առաջապահ գնդերը շարժում է դէպի Հին-Քաղաքի մօտակայ բլուրները: Այդ էլ մի երկրորդ մտահօգիչ դրութիւն է ստեղծում շրջանիս համար: Թալանիչ և ընչաքաղց զօրքը տրամադիր է աւերածութեան ենթարկելու նաև հայկական գիւղերը: Հաֆթւանցիք երկիւղ կրելով՝ շատերը փոխադրւում են Խոսրովա, որպէս ապահով վայր, որովհետև այդտեղ գտնւում են ասորական զինւած վաշտեր»:

«Այգ», 1917, N 19, 14 մայիսի, էջ 4:
Տեղացի, թղթ., «Այգ», 1917, N 50, 24 դեկտեմբերի, էջ 2 (ի դեպ, թղթակցության ամսաթիվը վրիպակով նշվել է դեկտեմբերի 10):
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 410-411:

Ռազմական գործողություններով հագեցած և խառնակ 1918 թ. մարտի վերջին դեպքերի ականատես վանեցի Երվանդ Վարդանյանը նշում է. «Տիլիմանի հողաշէն պարիսպներուն առաջն ենք, երկփեղկանի դրան առաջ կանգնած են երկու ասորիներ՝ իրենց գիւղական տարազներով, թաղիքէ սրածայր ու տարօրինակ գլխարկով, երկու կապ փամփշտակալ անկանոն կերպով կապուած մէջքերնուն, սուինաւոր հրացանը ձեռքերնին: Դրան անմիջապէս ետեւ կերեւի փոքրիկ սենեակ մը, ուր 10-15 նոյնանման հագուած ասորի զինուորներ... Տիլիման պաշարման դրութեան մէջ է ասորիներու կողմէ... Առանց արտոնութեան եւ քննութեան պարսիկի մուտքը արգիլուած է, իսկ ելքը բացարձակապէս արգիլուած է: Արգիլուած է նոյնպէս գաղթականութեան մուտքը. միայն տղամարդիկ կարող են գալ գնումներու համար»:

Վարդանեան Ե., Վասպուրականի Նահանջ բիւրոցը, Պոսթոն, 1920, էջ 79-80:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411:

1918 թ. ապրիլի 7-ի գիշերը թուրքերը գրավում են Դիլմանը:

Վարդանեան Ե., Վասպուրականի Նահանջ բիւրոցը, Պոսթոն, 1920, էջ 91:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411:

1930 թ. մայիսի 6-ի երկրաշարժից Սալմաստն ամբողջությամբ ավերվում է, իսկ զոհերի և վիրավորների թիվը հասնում է 1100-ի:
Թերևս մխիթարական էր միայն զոհերի համեմատաբար փոքր թիվը. «Դիլման գիւղաքաղաքում մի քանի տներ են փլւում եւ 14 հոգի մնում են փլատակների տակ...: Դիլման գիւղաքաղաքում եղած զօրանոցն էլ փլել է, իսկ զօրքը դրսում գիշերելու պատճառով ազատւել է»:
Նոր, սակայն բարեբախտաբար անվնաս երկրաշարժը քաղաքը ցնցում է 1936 թ. մայիսի 22-ի գիշերը:

Tchalenko J., Berberian M., “The Salmas (Iran) Earthquake of May 6th, 1930,” Annals of Geophysics, vol. 27, nos. 1-2 (1974), p. 156: Երկրաշարժից 3 օր անց թղթակցություններից մեկը հայտնում է. «...երկուշաբթի գիշեր Սալմաստի մէջ երկրաշարժ պատահած է: Բազմաթիւ տուներ վնասուած են եւ ժողովուրդը քաղաքէն դուրս բացօդեայ անցուցած է գիշերուան մնացեալ մասը: Եւ արդէն երկրորդ անգամ աւելի սաստիկ ցնցում մը քանդած է քաղաքին շէնքերուն մեծ մասը, փլատակներուն ներքեւ թաղելով ներս մնացածները: Կորուստներու ուղիղ թիւը յայտնի չէ...» («Հայրենիք», 1930, N 5480, 11 մայիսի, էջ 1): Նաև՝ Թեհրանի ամերիկյան հյուպատոս Հենրի Վիլլարտի՝ նույն օրվա տեղեկագրով երկրաշարժի զոհ էր դարձել 2000 հոգի, իսկ 5000-ն էլ մնացել էին անտուն («Հայրենիք», 1930, N 5480, 11 մայիսի, էջ 1): 1930 թ. մայիսի 11-ի թղթակցություններից մեկն էլ հայտնում է. «Մայիս 6-ի առաւօտեան ժամը 10-ին անսպասելիօրէն սկսւեց մի ուժեղ ցնցում եւ փուլ եկան մի քանի տասնեակ տներ: Աւելի զգալի էր՝ Հաւթւան եւ Դիլման: Հաւթւանը տվեց 3 զոհ, Դիլմանը՝ 20. ցնցումը միանգամայն դադարեց» (Քիրս, նշվ. հոդվ., «Յառաջ», 1930, N 1270, 23 մայիսի, էջ 1: Տե՛ս նաև «Հայրենիք», 1930, N 5499, 4 յունիսի, էջ 1):
Հայկազեան Դ., Սալմաստի շարժին աւերները, «Յառաջ», 1930, N 1271, 24 մայիսի, էջ 3:
«Ալիք», 1936, N 201, 30 յունիսի, էջ 4:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411:

Բնակչություն

Դժվար է կռահել, թե ազգային կազմի հարաբերակցության ինչպիսի պատկեր ուներ Սալմաստը, օրինակ, ԺԵ դարում, սակայն եթե Ուրմիայում բնակչության կեսից ավելին հայ էր, ապա այստեղ, անկասկած, վերջիններիս տոկոսային հարաբերությունը շատ ավելի բարձր է եղել:

Չամչեան Մ., Պատմութիւն հայոց, հ. Գ, Վենէտիկ, 1784, էջ 462 («Յետ այսորիկ գնացեալ Սքանտարայ՝ պաշարեաց զՈրմի քաղաք, որոյ բնակիչք ըստ կիսոյն՝ և առաւել ևս հայք էին»):
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411:

Ոուս-պարսկական պատերազմից հետո ծայր առած հայ բնակչության զանգվածային արտագաղթն աննախադեպ նվազեցնում է ոչ միայն գավառաբնակ, այլև հենց քաղաքաբնակ հայերի թվաքանակը. «Ինչպես մեզ հավաստիացրին, այդ ժամանակ 200 ընտանիք էր հեռացել քաղաքից: Մնացել էր ընդամենը 20 ընտանիք, որոնց հետագայում միացան ևս 40-ը, այնպես որ ներկայումս նրանց թիվը հասնում է 60-ի»:
Ինչպես երևում է, վերոնշյալ 60 ընտանիքն էլ հաջորդ տասնամյակների ընթացքում հեռացել էր քաղաքից, քանի որ արդեն 1890-ական թվականներին նշվել է. «...Դիլմանի ազգաբնակչութիւնը բացառապէս մահմետական է»:

Missionary Researches in Armenia..., էջ 358 (բնագրում՝ “Upon that occasion, we were assured, 200 families left the town. Only 20 remained, and 40 have since joined them, so that their present number is 60”).
Ավէրօիս /Հովհաննես վարդ. Բաղչյան /, Ճանապարհորդական յիշողութիւններս Պարսկաստանից և Տաճկաստանից (Ջուղայից մինչև Մուշ), «Արաքս», 1893, գիրք Ա, էջ 22:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411:

Վիճակը նույնն էր նաև 1900 թ. «Զուտ թուրքաբնակ քաղաք է դա, մօտ 4000 բնակիչ ունի...» և 1905 թ. «...մօտ 1000 տուն բնակիչ, զուտ թիւրքաբնակ»:

Մելիք-Բաբախանեան Ա., Պարսկական մի քաղաքի նկարագիրը, «Մշակ», 1900, N 80, 3 մայիսի, էջ 2:
Ֆրանգեան Ե., Ատրպատական, Թիֆլիս, 1905, էջ 73:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411:

Հայտնի է, որ 1904 թ. աշնանը և 1905 թ. ձմռանը խոլերայի համաճարակը գրեթե զուտ թրքաբնակ Դիլմանում խլում է 250-300 մարդու կյանք:

Մկրտչեանց Ա., Խոլերան Սալմաստում, «Առողջապահիկ թերթ», 1905, N 9-10, 15 փետրւարի, էջ 226:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411:

Առաջին աշխարհամարտի տարիներին սակավաթիվ քրիստոնյաների (թերևս առավելապես ասորիների) նկատմամբ կիրառվում են տարատեսակ բռնություններ. «Դիլմանում քրիստոնյաների խմբերին զրկել էին ազատ տեղաշարժվելու հնարավորությունից և հարկադրում էին ընդունել մահմեդականություն»:

Germany, Turkey and Armenia..., էջ 19 (բնագրում՝ “In Diliman crowds of Christians were locked up and forced to become Mohammedans”).
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411:

1917 թ. Սալմաստը ժամանակավորապես վերածվում է հայ գաղթականության հավաքատեղիի. ապրիլի 1-ի դրությամբ այստեղ էր գտնվում 6505 հայ գաղթական:

«Հորիզոն», 1917, N 81, 22 ապրիլի, էջ 3:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411:

1930 թ. ուներ 18.000 բնակիչ:

Tchalenko J., Berberian M., “The Salmas (Iran) Earthquake of May 6th, 1930,” Annals of Geophysics, vol. 27, nos. 1-2 (1974), p. 156.
Ըստ 1930 թ. մայիսի 22-ի թղթակցության՝ «...մինչեւ հիմա երկու հազար (2000) մարմիններ հանուած են... երկրաշարժի աւերակներէն: Երկրաշարժի ամենէն սաստիկ վայրը Սալմաստն էր» («Հայրենիք», 1930, N 5491, 24 մայիսի, էջ 1, 4):
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411:

Պատերազմի ավարտից հետո և մինչև 1946 թ. Սալմաստում հայեր չեն բնակվում, սակայն գավառաբնակ հայության շրջանում 1940-ական թվականների երկրորդ կեսին ծայր առած նոր և զանգվածային արտագաղթից հետո (չգիտես ինչու, այս արտագաղթին տրվել է «Հայրենադարձություն» անվանումը) քաղաքում են հաստատվում գյուղական բնակավայրերում իրենց անշարժ ունեցվածքը վաճառած, սակայն ինչ-ինչ հանգամանքների բերումով ՀԽՍՀ չփոխադրված հայերը: Եվ Սալմաստում թույլ, բայց դարձյալ սկսում է ծխալ հայ կյանքը:

Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 212, 23 սեպտեմբերի, էջ 5:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411-412:

2011 թ. քաղաքում բնակվում էր միայն 5 հայ:

Օգտվելով առիթից՝ իմ և մեր խմբի անունից խորին երախտագիտությունս եմ հայտնում պ. Ռուբեն Տեր-Պողոսյանին, որը ոչ միայն հյուրընկալեց մեր խմբին, այլև հակառակ տարիքին՝ չզլացավ օրեր շարունակ առաջնորդել դեպի գավառի տասնյակ գյուղերն ու մատնացույց անել իր իմացած հայկական պատմական հիշատակները:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412:

Ինչ վերաբերում է տիրապետող խոսակցական լեզվին, ապա թերևս արդեն ԺԶ-ԺԷ դարերից ի վեր «Պարսկաստանի այս հատվածում ամենուրեք խոսում էին թուրքերեն, և միայն ավելի բարձր դասակարգերի ներկայացուցիչներն էին տիրապետում պարսկերենին»:

Ainsworth, William. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea, and Armenia. Vol. 2. London, 1842, p. 300.
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412:

Կառուցապատում

Դարերի ընթացքում ձևավորված բնակավայրի կառուցապատման առանցքում տիրակալների ապարանքներից ու պաշտամունքային կառույցներից զատ՝ վարչանիստ այլ բնակավայրերի նման այստեղ ևս կենտրոնացած էին պետական կարևոր հաստատությունները. «...կեդրոնական քաղաքն է, ուր նստում է հաքիմը և սարփարազտը: Հոն է նաև պոստատունը, հեռագրատունը, մաքսատունը և շուկան»: Վերջինս կարևոր տեղ էր զբաղեցնում, որտեղ միջգավառային առևտրին զուգընթաց՝ մշտապես և աշխուժորեն իրականացվում էր ներգավառային առևտուրը. «...բազմաթիվ գյուղերն ունեին մեկ ընդհանուր շուկա»:
Այն շաբաթվա մեջ գործում էր հատկապես երկու օրերին. «Իւրաքանչիւր շաբաթ և կիւրակի օրերը Տիլլիմանում լինում է տօնաւաճառ, ուր լցւում են համարեա շրջակայ բոլոր գիւղերից առ ու ծախի»:
Կիրակի օրերին տեղի ունեցող այս առանձնահատուկ իրադարձության մասին 1908 թ. նշվել է. «Գաւառի կենտրոնը՝ Դիլման քաղաքը, կիրակի օրերը գիւղերի հայութեան շփման վայրն էր, որ ստանում էր տօնավաճառի կերպարանք: Այդ օրը գիւղացիները փոստից ստանում էին պանդխտութեան մէջ եղող իրենց հարազատներից նամակ ու դրամ: Կարծես ցեղերի ցուցահանդէս լինէր Դիլմանը. պարսիկ, քիւրդ, ասորի և հրեայ շտապում էին Դիլման՝ իրենց գնումները կատարելու համար»:

Մ. Փիրան, Սալմաստ, «Արշալոյս», 1906, N 18, 26 յունւարի, էջ 3:
Ֆրանգեան Ե., Ատրպատական, Թիֆլիս, 1905, էջ 73-74:
Ainsworth, William. Travels and Researches in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea, and Armenia. Vol. 2. London, 1842, p. 300.
Ա. Ա., Արծիւների մօտ (Քառասուն և երկու տարի առաջ), «Ալիք», 1951, N 196, 3 սեպտեմբերի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412:

Այսուհանդերձ, քաղաքն ընդհանուր կառուցապատմամբ գոնե Ի դարի սկզբին առանձնապես բարեշեն տպավորություն չէր թողնում. «Քաղաքը պատած է կաւէ թանձր շրջապարիսպով, որը հիմնվելու օրից, ենթարկված լինելով բնութեան ազդեցութեանը, գտնվում է խարխուլ դրութեան մէջ...: Դէպի քաղաք մուտքը կատարվում է չորս կողմից այն դարբասներով, որոնց աջ ու ձախ կողմերում գտնվում են կոլորաձեւ խարխուլ շինութիւններ, որոնք ծառայել են վաղեմի ժամանակներում իբրեւ դիտանոց և մթերանոց:
Դիլիմանը արտաքուստ նման է մի մեծ գիւղի եւ, բառի իմաստով՝ աւերակի կնիք է կրում: Ներսից էլ նրա պատերը շատ չէ տարբերվում արտաքինից.– բացի մի քանի բարձր դարբասներից, որոնք շինված են գունաւոր աղիւսներից, բոլոր շինութիւնները բացառապէս կաւից են, ցածր դիրքով եւ մեծ մասամբ մի յարկանի: Փողոցները խիստ նեղ են, ոլոր-մոլոր եւ ամեն տեսակ աղբերով ու կենդանիների լէշերով լցված...»:

Մելիք-Բաբախանեան Ա., Պարսկական մի քաղաքի նկարագիրը, «Մշակ», 1900, N 80, 3 մայիսի, էջ 2:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412:

1906 թ. նշվել է. «Հետզհետէ քաղաքի կերպարանք է ստանում Սալմաստի գլխաւոր կենտրոն Դիլիման գիւղաքաղաքը»:

Գալուստ, Ճանապարհորդութիւն Պարսկաստանում, «Մուրճ», 1906, N 11-12, նոյեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 25:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412:

1930 թ. մայիսի 6-ի ուժեղ երկրաշարժից հետո որոշվում է Սալմաստը վերակառուցել. «Ծուռ ու մուռ փողոցներով Դիլիմանը վերածւեց արդիական մի նոր քաղաքի (Շահփուր անունով)»:
Այդ ընթացքում, ցավոք, հնարավորություն չի լինում պատշաճ ուշադրություն դարձնելու վնասված, սակայն դեռևս գոյություն ունեցող պատմական հուշարձաններին, որի պատճառով վերջիններս սակավ բացառություններով գրեթե ամբողջությամբ ավերվում են և անհետանում. «1930 թ. (1309 լուսնային թվական) երկրաշարժից հետո այս քաղաքն ամբողջովին ոչնչացվել է: Ներկա Սալմաստը կառուցելու ընթացքում Դիլմանի պատմական շրջանը դարձել է Սալմաստի հարավային մասը, և ժողովուրդը շինությունները կանգնեցրել է հենց ավերակների վրա: Ոչնչացել են նաև քաղաքի բուրգերն ու ավերակները: Միակ հատվածը, որ վերանորոգվել է մի բարերարի կողմից, Աղմաչիդի մզկիթն է, այն հայտնի է նաև Էմամ Ջաֆար Սադեղ անունով: Սա գտնվում է Դիլմանի շուկայի կենտրոնում, որի պատճառով էլ շուկան կոչվել է բազար Մաչիդի: Մզկիթը կառուցվել է ղաջարների օրոք, գործել երկար ժամանակ և ունեցել է մեծ կարևորություն: Ավերվել է երկրաշարժից և վերանորոգվել վերջին տարիներին նույն ոճով ու ճարտարապետությամբ: Ունի աղյուսե սյուներ՝ 1,5 x 1,5 մ չափերով, կամարակապ տանիք, որի վրա վերանորոգման ժամանակ հայտնաբերվել է Պահլավների սկզբնական շրջանին պատկանող մի քառյակ-գրություն բարերարի մասին. «Թագավորի բարությամբ և իմաստուն վարչապետի կամքով և բանակի նախարարի հրամանով գնդապետն այս շինությունը սարքեց»:

Ալլահվերդեան Ա., Գաւառական եւ ազգագրական համառօտ տեղեկութիւններ, «Ալիք», 1967, N 276, 12 դեկտեմբերի, էջ 3:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412-413:

Հնի վրա վերհառնելիք քաղաքը բնավ առնչություն չուներ նախկինի հետ: Այն նախագծվում է միմյանց զուգահեռ, ուղիղ և խաչվող բազմաթիվ փողոցներով որպես միանգամայն նոր բնակավայր. «1930 թ. (1309 լուսնային թվական) ավերիչ երկրաշարժը հողին է հավասարեցրել Դիլմանը, ինչից հետո վերջինիս ավերակների վրա շախմատաձև կառուցվել է ներկայիս Սալմաստ քաղաքը:
Դիլմանի պարսպի շրջակայքում եղել են պահակության շրջանաձև բուրգեր՝ հավասարաչափ հեռավորությամբ: Պարիսպն ունեցել է 3-5 մետր լայնություն և 10 մետր բարձրություն, ուստի հնարավոր է եղել թնդանոթները տեղադրել քաղաքի շուրջը ու շարժել: Պարիսպը կառուցվել է քարերով, աղյուսով ու ցեխով:
Դիլմանը դրսի աշխարհի հետ կապ է պահպանել 5 դարպասների կամ Ղալաղափի (Ghalaghapi) միջոցով, որոնք ունեցել են անուններ՝ Ահրևան, Սադեղան, Ղալեսար, Քոհնեշահր, Հաֆթվան: Բոլորն էլ կառուցվել են ամուր գերաններով և փայտերով, կոտրելը գրեթե անհնար էր: Դարպասների 2 կողքերին եղել են երկհարկանի կամ եռահարկ բուրգեր, իսկ պատերին՝ անցքեր՝ հրաձգության համար: Բուրգերի առաջին հարկը գործածվել է որպես ախոռ կամ զինապահեստ:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412:

1927-1928 թթ. (1306-1307 լուսնային թվական) քանդվել է մի խրամատ, որը պատերազմի ժամանակ ջրով է լցվել: Խորությունը եղել է 3,5 մ, լայնությունը՝ 4 մ: Այն գոյություն է ունեցել մինչև վերջին տասնամյակները և ոչնչացել է քաղաքն ընդարձակելու, խաղավայրեր ու նոր տներ կառուցելու հետևանքով: Պարսպի՝ ցարդ մնացած ավերակները գտնվում են Սալմաստի հարավարևելյան կողմում՝ գերեզմանոցի մոտ: Հյուսիսային պարսպից մնացորդներ են պահպանվել Աղմաչիդի հյուսիսային մասում (այսօրվա ավտոկայանի դիմաց): Այս պարիսպը կառուցելիս գործածվել են մինչև 50 սմ բարձրության գրանիտե կամ քարե բլոկներ, մեծ ու փոքր քարեր: Բարձրությունը որոշ հատվածներում հասել է 3,5 մետրի, հաստությունը՝ 75 սմ-ի: Ենթադրվում է, որ իրական հաստությունը եղել է 1 մետրից ավելի, իսկ բարձրությունը՝ 8-10 մ:
Պարսպի վրա նկատելի են վերանորոգման հետքեր, ինչը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ այն նորոգվել է փլվելուց անմիջապես հետո: Պատի շերտերում երևում է արծնապատ և ոչ արծնապատ խեցեղեն»:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 413:

Ներկայումս ոչնչացման վտանգից զերծ չեն նույնիսկ այն սակավաթիվ պատմական հուշարձանները, որոնք դեռևս գոյություն ունեն. «Պահպանվել են Դիլման քաղաքի պարսպի, բուրգերից մեկի, շենքերի, ջրաղացներից մեկի ավերակները, Ղանլի Մեչիդ և Աղա մզկիթները: Այսօր, Սալմաստի ընդարձակվելուն զուգընթաց, ոչնչանում են նաև քաղաքի վերջին հիշատակները»:

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 413:

Տնտեսություն

Սալմաստում (Շահփուրում) հաստատված հայերը զբաղվում էին պանրագործությամբ, մեղվաբուծությամբ, խոզաբուծությամբ, բժշկությամբ, վաճառականությամբ, լուսանկարչությամբ, հյուսնությամբ և այլն:

Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 212, 23 սեպտեմբերի, էջ 5:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 411:

1975 թ. դրությամբ հայերի հիմնական զբաղմունքներն էին երկրագործությունը, դեղագործությունը և նկարչությունը:

«Յառաջ», 1975, N 13, 17 յունուարի, էջ 3:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 413:

Քահանա

Տեր Մարգարե ավագ քահանա. հիշվում է 1764 թ. «...Տէր Մարգարէ Աւագ քահանայն Սալամաստ քաղաքի...: Եւ զՏէր Մարգարէ Աւագն քահանայն Սալամաստցի կացուցեալ վերակացու բանի, առաքեաց թղթովքս այսու ընդ Մէլիք Մարտիրոսին եւ այլոցն, իւրովի հոգալ զասացեալքս եւ զպատասխանիսն առնուլ եւ դառնալ յայսր: Ի փետրվարի ամսոյ Գ»:

Դիւան հայոց պատմութեան, գիրք Գ, Թիֆլիս, 1894, էջ 47-48:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 416:

1933-1934 թթ. հիշվում է Շահփուրի հայոց գործակալական խորհուրդը, որի նախագահն էր Պողոս Բաղդասարյանը, գործակալը՝ Աշոտ քահանան, քարտուղարը՝ Արսեն Գուլոյանը և անդամներից՝ Գրիգոր Սայադյանը:

«Ալիք», 1934, N 145, 15 ապրիլի, էջ 3:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 416:

Պատմություն

1936 թ. հիշվում է Աշոտ քահանա Պողոսյանը, որը պաշտոնավարում էր նաև 1953 թ.:

Յովնանեան Հ., Արամեան դպրոցի հարիւրամեակը Շահփուրի Փայաջուկ գիւղում, «Ալիք», 1936, N 201, 30 յունիսի, էջ 2:
«Ալիք», 1953, N 241, 2 նոյեմբերի, էջ 4:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 416:

1967 թ., ի թիվս սակավաթիվ հայ բնակչություն ունեցող մերձակա գյուղերի, Մեսրոպ ավագ քահանա Մինասյանը հովվում էր Սալմաստ քաղաքի հայերին ևս, որը 1969 թ. դրությամբ, քահանայագործությունից զատ, նաև Շահփուրի գործակալական խորհրդի նախագահն էր:

Մինասեան Լ., Ճամբորդական տպաւորութիւններ Ս. Ստեփանոս նախավկայի վանքից եւ Թաւրիզ ու Թեհրան քաղաքներից, «Ալիք», 1967, N 229, 17 հոկտեմբերի, էջ 8:
«Ալիք», 1969, N 69, 31 մարտի, էջ 3:
Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 416:

Անվանի մարդիկ

Ծնունդով այս գավառից է Ստեփանոս Ե Սալմաստեցի կաթողիկոսը (1545-1567 թթ.):

Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 416:

Հեղինակը Ալիխան Վալի
Տարեթիվ 1980 թ․

Ուղղությունը ⇙ Հարավ-արևմուտքից
Հեղինակը Սամվել Կարապետյան
Տարեթիվ 2011 թ․

Հեղինակը Գ. Սագինյան
Տարեթիվ 1930 թ․

«Պատկերներ Սալմաստի աղէտէն»

Տարեթիվ 1930 թ․

Ատրպատականի թեմակալ Ներսես արք. Մելիք-Թանգյանը Սալմաստում (1930 թ.)

Ատրպատականի թեմակալ Ն. արք. Մելիք-Թանգյանը Սալմաստում երկրաշարժի աղետյալներին այցելության ժամանակ (1930 թ. մայիս)

Հեղինակը Սասուն Դանիելյան
Տարեթիվ 2017 թ․

Քաղաքի համայնապատկերը

Անվանում	Հիշ. ժամանակը	Ստուգաբանություն
Դիլման
Շահփուր
Դիլմաղան
Դիլմաքան
Դիլիմա
Դիլիման
Տելման
Տիլման
Տիլիման
Տիլմագան
Դիլմողան
Դիլմոգան
Սալամաստ
Շեհըր
Սալմաս

Ստորև ներկայացնում ենք 1950-1960-ական թթ. Սալմաստի հայերի թվաքանակին վերաբերող վիճակագրական տեղեկությունները.

Թվական	Հայ տուն	Հայ արական	Հայ իգական	Հայ ընդամենը	Նշումներ	Աղբյուր
1957	10					Թղթակից, Ամփոփ տեղեկանք Սալմաստի հայ համայնքի մասին «Ալիք», 1957, N 103, 15 մայիսի, էջ 4: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412:
1960	25					«Ալիք», 1960, N 181, 24 օգոստոսի, էջ 1: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412:
1964	30			120		«Ալիք», 1964, N 185, 24 օգոստոսի, էջ 2: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412:
1969	36			130		Հայրապետեան Յ., Սալմաստ, «Ալիք», 1969, N 212, 23 սեպտեմբերի, էջ 5: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412:
1975	50					«Յառաջ», 1975, N 13, 17 յունուարի, էջ 3: Սամվել Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, Սալմաստ, հ. Բ, Երևան, 2017, էջ 412: